जागतिक पर्यावरण दिन : निसर्ग संवर्धनाची सामूहिक जबाबदारी
दरवर्षी ५ जून रोजी जगभरात जागतिक पर्यावरण दिन साजरा केला जातो. पर्यावरणाचे महत्त्व समजावून सांगणे, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण करणे आणि पर्यावरणाबाबत जनजागृती निर्माण करणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. संयुक्त राष्ट्र संघाने १९७२ मध्ये स्टॉकहोम येथे झालेल्या पर्यावरण परिषदेनंतर ५ जून हा दिवस जागतिक पर्यावरण दिन म्हणून घोषित केला. तेव्हापासून हा दिवस जगभर विविध उपक्रमांद्वारे साजरा केला जात आहे.
पर्यावरण म्हणजे आपल्या सभोवतालचे संपूर्ण नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित वातावरण. हवा, पाणी, जमीन, वनस्पती, प्राणी, जंगल, नद्या आणि पर्वत हे सर्व पर्यावरणाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. मानवाचे जीवन पर्यावरणावर पूर्णपणे अवलंबून आहे. शुद्ध हवा, स्वच्छ पाणी आणि सुपीक जमीन यांशिवाय जीवनाची कल्पनाही करता येत नाही. त्यामुळे पर्यावरणाचे संवर्धन करणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.
आजच्या आधुनिक युगात औद्योगिकीकरण, शहरीकरण आणि वाढती लोकसंख्या यामुळे पर्यावरणावर मोठा ताण निर्माण झाला आहे. जंगलतोड, प्लास्टिकचा वाढता वापर, वाहनांमधून होणारे प्रदूषण, रासायनिक खतांचा अतिरेक आणि जलस्रोतांचे प्रदूषण यामुळे पर्यावरणाचा समतोल बिघडत आहे. याचा परिणाम म्हणून हवामान बदल, तापमानवाढ, अनियमित पाऊस, दुष्काळ, पूर आणि नैसर्गिक आपत्तींचे प्रमाण वाढत आहे. ही परिस्थिती भविष्यात अधिक गंभीर होऊ शकते.
पर्यावरण संरक्षणासाठी वृक्षारोपण हा सर्वात प्रभावी उपाय मानला जातो. झाडे कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेतात आणि प्राणवायू सोडतात. त्यामुळे हवेचे प्रदूषण कमी होते आणि वातावरण शुद्ध राहते. तसेच पावसाचे प्रमाण टिकून राहण्यास मदत होते. प्रत्येकाने दरवर्षी किमान एक तरी झाड लावून त्याचे संगोपन करणे आवश्यक आहे. फक्त झाडे लावणे पुरेसे नाही, तर ती मोठी होईपर्यंत त्यांची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
पाण्याची बचत करणे हे देखील पर्यावरण संरक्षणासाठी आवश्यक आहे. पावसाचे पाणी साठवणे, शेततळे निर्माण करणे, ठिबक सिंचनाचा वापर करणे आणि पाण्याचा अपव्यय टाळणे यामुळे जलसंपत्तीचे संवर्धन होऊ शकते. याशिवाय प्लास्टिकचा वापर कमी करून कापडी किंवा कागदी पिशव्यांचा वापर करणे गरजेचे आहे. घरातील कचऱ्याचे ओला आणि सुका असे वर्गीकरण करून पुनर्वापराला प्रोत्साहन दिल्यास प्रदूषण कमी करता येते.
विद्यार्थी, शेतकरी, उद्योग क्षेत्र, सामाजिक संस्था आणि शासन यांनी एकत्रितपणे पर्यावरण संरक्षणासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये पर्यावरण शिक्षणाला प्राधान्य दिल्यास नवीन पिढीमध्ये पर्यावरणाबाबत जागरूकता निर्माण होईल. तसेच स्थानिक पातळीवर स्वच्छता मोहिमा, वृक्षारोपण कार्यक्रम आणि जलसंधारण उपक्रम राबवून समाजात सकारात्मक बदल घडवता येतील.
जागतिक पर्यावरण दिन हा केवळ एक दिवस साजरा करण्याचा कार्यक्रम नसून पर्यावरण रक्षणाची सतत आठवण करून देणारा दिवस आहे. पृथ्वी ही आपल्या पुढील पिढ्यांसाठीची अमूल्य देणगी आहे. त्यामुळे निसर्गाशी सुसंगत जीवनशैली स्वीकारून पर्यावरण संवर्धनासाठी प्रत्येकाने आपले योगदान दिले पाहिजे. आज घेतलेले छोटे-छोटे पर्यावरणपूरक निर्णय उद्याचे सुरक्षित आणि हरित भविष्य घडवू शकतात. पर्यावरण वाचवणे म्हणजेच मानवजातीचे भविष्य सुरक्षित ठेवणे होय.
घोषवाक्य:
“झाडे लावा, झाडे जगवा; पर्यावरण वाचवा, भविष्य घडवा!”
जागतिक पर्यावरण दिन दरवर्षी ५ जून रोजी साजरा केला जातो. पर्यावरण संरक्षणाबाबत जनजागृती निर्माण करणे आणि लोकांना पर्यावरण संवर्धनासाठी प्रेरित करणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.
इतिहास
१९७२ मध्ये United Nations च्या पर्यावरण परिषदेत हा दिवस साजरा करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.
१९७३ पासून जगभरात ५ जून रोजी जागतिक पर्यावरण दिन साजरा केला जात आहे.
पर्यावरणाचे महत्त्व
शुद्ध हवा, पाणी आणि अन्न मिळण्यासाठी पर्यावरण आवश्यक आहे.
जैवविविधता टिकवून ठेवण्यासाठी पर्यावरणाचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे.
हवामान बदल, प्रदूषण आणि जंगलतोड यांसारख्या समस्यांवर मात करण्यासाठी पर्यावरण संवर्धन गरजेचे आहे.
आपण काय करू शकतो?
अधिकाधिक वृक्षारोपण करणे
प्लास्टिकचा वापर कमी करणे
पाण्याची बचत करणे
कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन करणे
ऊर्जा बचतीच्या सवयी अंगीकारणे
जैवविविधतेचे संरक्षण करणे
संदेश
“निसर्गाचे रक्षण म्हणजे आपल्या भविष्याचे रक्षण.”
जागतिक पर्यावरण दिन हा केवळ एक दिवस नसून पर्यावरण संवर्धनाची सामूहिक जबाबदारी ओळखून कृती करण्याची प्रेरणा देणारा दिवस आहे
