सोयाबीन पिकाची सुधारित पेरणी व लागवड पद्धती

उत्पादनवाढीसाठी योग्य अंतर, झाडांची संख्या आणि लागवड तंत्रज्ञानाचे महत्त्व

सोयाबीन हे आज महाराष्ट्रातील प्रमुख नगदी पिकांपैकी एक बनले आहे. कमी खर्चात चांगले उत्पादन मिळण्याची क्षमता असल्यामुळे शेतकरी मोठ्या प्रमाणात त्याची लागवड करतात. मात्र अनेकदा नवीन वाण किंवा नवीन लागवड पद्धती स्वीकारताना झाडांची संख्या, पेरणीचे अंतर आणि जमिनीचा प्रकार यांचा पुरेसा विचार केला जात नाही. परिणामी पीक चांगले दिसूनही अपेक्षित उत्पादन मिळत नाही.

उत्पादनासाठी झाडांची संख्या का महत्त्वाची?

कोणत्याही पिकाच्या उत्पादनात प्रति एकर असलेल्या झाडांची संख्या अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते. सोयाबीनमध्ये योग्य उत्पादन मिळवण्यासाठी साधारणपणे १ ते १.५ लाख झाडे प्रति एकर राखणे फायदेशीर ठरते. अधिक वाढणाऱ्या वाणांसाठी किमान ८० ते ९० हजार झाडांची संख्या आवश्यक मानली जाते.

अनेक शेतकरी ओळींमधील आणि झाडांमधील अंतर जास्त ठेवतात. त्यामुळे प्रत्येक झाडावर शेंगा जास्त लागल्या तरी एकूण झाडांची संख्या कमी झाल्यामुळे अंतिम उत्पादन घटते. म्हणूनच झाडांची संख्या आणि लागवडीचे अंतर यामध्ये योग्य समतोल राखणे आवश्यक आहे.

योग्य पेरणी अंतराचे महत्त्व

जर पेरणी ४५ × ७ ते १० सेंमी अंतरावर केली, तर प्रति एकर झाडांची संख्या समाधानकारक राहते. अशा परिस्थितीत प्रत्येक झाडावर सरासरी १०० शेंगा आणि सुमारे २५ ते ३० ग्रॅम उत्पादन मिळाल्यास एकूण उत्पादनात लक्षणीय वाढ होऊ शकते.

याउलट ६० × १५ सेंमीसारखे जास्त अंतर ठेवल्यास झाडांची संख्या कमी होते. जरी प्रत्येक झाडाची वाढ चांगली झाली तरी एकूण उत्पादन अपेक्षेपेक्षा कमी राहू शकते. त्यामुळे दोन ओळींतील अंतर शक्यतो ४५ ते ५० सेंमीपेक्षा जास्त ठेवणे टाळावे.

विविध जमिनींसाठी शिफारस केलेले अंतर

हलकी व मध्यम जमीन

• ३० × १० सेंमी किंवा
• ३८ × ७ ते १० सेंमी

ही अंतर योजना विशेषतः लवकर येणाऱ्या वाणांसाठी उपयुक्त ठरते.

भारी जमीन

• ४५ × ७ ते १० सेंमी

भारी जमिनीत मध्यम किंवा उशिरा येणाऱ्या वाणांसाठी हे अंतर अधिक परिणामकारक मानले जाते. अशा जमिनीत रुंद सरी-वरंबा किंवा बेड पद्धतीचाही वापर करता येतो.

बियाण्याचे प्रमाण

बियाण्याची उगवण क्षमता लक्षात घेऊन प्रमाण निश्चित करावे.

• ८५ ते ९० टक्के उगवणक्षम बियाणे : २२ ते २५ किलो प्रति एकर
• ७५ टक्के उगवणक्षम बियाणे : २५ ते २७ किलो प्रति एकर

पेरणीची योग्य पद्धत

१. पारंपरिक पेरणी पद्धत

ट्रॅक्टरचलित किंवा बैलचलित पेरणी यंत्राद्वारे पेरणी करता येते. जमिनीचा प्रकार आणि वाणानुसार अंतर निश्चित करावे.

• हलकी व मध्यम जमीन : ३० × १० किंवा ३८ × ७–१० सेंमी
• भारी जमीन : ४५ × १० सेंमी

२. रुंद सरी-वरंबा (BBF) पद्धत

ज्या भागात पावसाचे प्रमाण जास्त असते किंवा शेतात पाणी साचण्याची शक्यता असते, तेथे बीबीएफ (Broad Bed Furrow) पद्धत अत्यंत उपयुक्त ठरते.

या पद्धतीचे फायदे

• अतिरिक्त पाण्याचा निचरा सुलभ होतो.
• मुळांजवळ ओलावा टिकून राहतो.
• हवा व पाण्याचा समतोल पुरवठा होतो.
• उगवण अधिक एकसमान होते.
• कोरडवाहू व बागायती दोन्ही परिस्थितीत उपयोगी.
• खत व पेरणीची कामे एकाच वेळी करता येतात.
• पारंपरिक पद्धतीपेक्षा २० ते २५ टक्क्यांपर्यंत उत्पादनवाढ होण्याची शक्यता असते.

यंत्राद्वारे समान खोलीवर आणि समान अंतरावर बियाणे टाकले जात असल्यामुळे उगवण चांगली होते.

३. सरी-वरंबा (Raised Bed) पद्धत

अधिक पावसाच्या भागात किंवा पाणी धरून ठेवणाऱ्या जमिनीत ही पद्धत प्रभावी ठरते.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

• ३, ३.५ किंवा ४.५ फूट अंतराच्या सऱ्या तयार करता येतात.
• सरीच्या दोन्ही बाजूंनी लागवड केल्यास योग्य झाडसंख्या राखता येते.
• पाणी साचल्यामुळे होणारे नुकसान कमी होते.
• खोलगट व चोपण जमिनीत विशेष उपयुक्त.

लक्षात ठेवण्याच्या बाबी

• बेड पद्धतीत सिंचनाची व्यवस्था असणे आवश्यक आहे.
• बेडची उंची जास्त नसावी.
• झाडांची संख्या कमी होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
• दीर्घकाळ पाऊस न झाल्यास ओलावा टिकवण्यासाठी पाणी उपलब्ध असणे गरजेचे आहे.

टोकन यंत्राद्वारे लागवड

मनुष्यचलित टोकन यंत्र वापरून लागवड केल्यास:

• बियाण्याची ३० ते ४० टक्के बचत होते.
• समान अंतरावर लागवड होते.
• उगवण आणि वाढ अधिक एकसारखी राहते.
• झाडांची संख्या नियंत्रित ठेवता येते.

निष्कर्ष

सोयाबीनचे अधिक उत्पादन मिळवण्यासाठी केवळ चांगला वाण निवडणे पुरेसे नसून योग्य पेरणी अंतर, झाडांची संख्या, जमिनीचा प्रकार आणि लागवड पद्धती यांचा समन्वय साधणे आवश्यक आहे. परिस्थितीनुसार पारंपरिक पेरणी, रुंद सरी-वरंबा किंवा बेड पद्धतीचा अवलंब केल्यास उत्पादनात वाढ होऊन खर्चाचे योग्य मूल्य मिळू शकते. नियोजनपूर्वक लागवड आणि वैज्ञानिक शिफारसींचे पालन हेच अधिक उत्पादनाचे प्रमुख सूत्र आहे.